اگر اسم سخمه خیلی به گوشتان خورده و هنوز نمی‌دانید سخمه چیست؟ باید بگویم که تنها نیستید! افراد زیادی هستند که این روزها در مورد سخمه (جلیقه کردی) کنجکاو شده‌اند!
سخمه چیست؟ سُخمه یک نوع جلیقه کردی سنتی است که این روزها با هنر دست جواهردوزی شده و جلوه‌ای باشکوه و منحصربه‌فرد دارد. این جلیقه که غالبا از پارچه مخمل باکیفیت دوخته می‌شود، یکی از زیباترین و ارزشمندترین اجزای لباس کردی به شمار می‌رود. در مهمانی‌ها، جشنها و مجالس رسمی هم مورد استفاده قرار می‌گیرد. زیبایی خیره کننده و طراحی ظریف سخمه، آن را به یک اثر هنری خاص و محبوب، نه فقط در ایران بلکه در کل جهان تبدیل کرده است.
سخمه کردی
قدمت لباس محلی کردستان به سالیان قدیم برمی‌گردد، از دوره قاجار به بعد، با افرایش تنوع پارچه، لباسهای سنتی کردستان تکمیل و متنوع‌تر شد. ساختار کلی، طراحی و شکل لباسهای کردی امروزی مخصوصا سخمه ی کردی، تفاوت زیادی با نمونه‌های قدیمی ندارد؛ ولی تزئینات، نوع و طرح پارچه‌هایشان متفاوت است.
چندین سال قبل زندگی شهری و نوگرایی باعث شد بانوان استفاده کمرنگ‌تری از سخمه داشته باشند. پس برای چند سال قبل سخمه در لیست میراث ناملموس کشور ثبت شد. ولی خوشبختانه به بازار آمدن پارچه‌های رنگارنگ و پرزرق و برق، خلاقیت هنرمندان کرد برای سوزن‌دوزی و اجرای طرح‌های متفاوت منجوق‌دوزی روی سخمه موجب شد که استفاده از جلیقه سنتی کردی دوباره اوج بگیرد! اما این‌بار به علت اصالت، زیبایی و جلوه خاصی که دارد، علاوه‌بر بانوان طرفدار پوشش اصیل سنتی، خانم‌های طرفدار مد و زیبایی هم به استفاده از سخمه (جلیقه) گرایش پیدا کردند.
در حال حاضر نیاز و زیباپسندی خانم‌ها موجب شده که این پوشش نیم تنه اصیل را با ملیله، سنگ، پولک و یا منجوق تزئین کنند. اینگونه اصالت این عتیقه زنده حفظ شده و با طرح‌های متنوع‌تر و زیباتر جلوه می‌کند.
این روزها هنرمندان منجوق سنندج با اشتیاق و دستان خود انواع خرج کار با هر طرح و نقشی روی سخمه کار می‌کنند و تجلی هنر خود را به نمایش می‌گذارند. بدین صورت هر سخمه (جلیقه کردی) اثر هنری است که تاریخ و فرهنگ غنی کردستان را روایت می‌کند! می‌توانید سفارشات خاص خود را به ما بسپارید، به رویای ذهنی شما جامه عمل می‌پوشانیم.
سوخمه یا سُخمه کردی همان جلیقه کردی سنتی است که آستین ندارد و این روزها بیشتر با هدف زیبایی و آراستگی استفاده می‌شود. از اجزای تزئینی لباس کردی است که از فرهنگ، هنر و تمدن دیرینه کُرد سخن می‌گوید. به صورت جلوباز روی لباس (پیراهن، شومیز) استفاده می‌شود که می‌توان در قسمت جلو سخمه از زیورآلات دست ساز هم استفاده کرد. در زبان فارسی آن را با نام جلیقه کردی زنانه، ژیله یا وست هم می‌شناسند که اندکی در ابعاد و طراحی باهم تفاوت دارند.
بدنه اصلی سخمه زنانه غالبا از پارچه مخمل ساخته می‌شود. سُخمه را بیشتر روی پیراهن و لباس کردی، و جلیقه را بیشتر روی شومیز می‌پوشند. در گذشته بیشتر با هدف محافظت در برابر سرما استفاده شده و نوعی پوشش برای شانه، پشت گردن و سینه‌ها محسوب می‌شد.
نکته: جلیقه کردی سنتی می‌تواند مردانه، زنانه و بچه‌گانه باشد که در جنس، طراحی، دوخت و تزئینات با هم متفاوتند. جلیقه مردانه نیم‌تنه‌ای است که «پَستک» هم خوانده می‌شود. از جنس پشم یا نمد ساخته شده و در فصول سرد، شانه‌ها و بالاتنه را گرم نگه می‌دارد. جلیقه بچه‌گانه هم بسته به اینکه پسرانه باشد یا دخترانه، می‌تواند از مدل مردانه یا زنانه الگو بگیرد. مدل زنانه بیشتر به اسم سوخمه، سخمه کردی و جلیقه زنانه سنتی شناخته می‌شود.
مدل جلیقه کردی زنانه
سخمه یا جلیقه کردی بر پوششی محافظتی و زینتی اشاره دارد که روی لباس استفاده می‌شود و بالاتنه را می‌پوشاند. سخمه که یک واژه تخصصی درباره لباس سنتی کردستان است در انگلیسی ترجمه مستقیمی ندارد؛ اما با واژگانی همچون (Sekhmeh, Sakhmeh, Vest یا Sokhmeh) قابل شناسایی است.
سوخمه (جلیقه کردی) عنصر زینتی لباس کردی، نماد فرهنگ اصیل، هویت و سنت‌های دیرینه قوم کُرد است که از گذشته تاکنون ساختار اصلی خود را حفظ کرده و نسل به نسل تا اینجا رسیده است.
سخمه کردی به عنوان جزئی از لباس سنتی کردی قدمتی دیرینه دارد و بر سنت‌های قوم کُرد، هویت و ریشه‌ها دلالت می‌کند. قدمتی 500 ساله که هنوز هم عکس‌های لباس کردی در ایران در دوران ناصرالدین شاه قاجار وجود دارد. نقشها و حکاکی‌های روی تخت جمشید نیز از گواهان مدعی تاریخچه لباس کردی است.
طبق سفرنامه‌های موجود، گفته می‌شود اولین طرح لباس کردی توسط گردشگران اروپایی و محققان غربی رسم شده است. حجاری‌های ورودی کاخ آپادانا هم یکی از مستندات قدمت پوشش کُرد است؛ که فردی با لباس کردی میان افرادی که برای پادشاه هدیه آوردند، تشخیص داده می‌شود. کاخ آپادانا مربوط به دوران هخامنشیان که 330 تا 550 سال قبل از میلاد بنا شده است.
این عتیقه از دل تاریخ آمده، بخش زینت‌بخش لباس کوردی است؛ حکایت از اصالت، آراستگی و تاریخ کُرد دارد. در گذشته طرح و نقش‌های منحصربه‌فرد روی سخمه، بسته به نوع قوم و منطقه جغرافیایی تفاوت داشته که به رتبه اجتماعی، وضعیت اقتصادی و رویدادهای تاریخی اشاره دارد.
مدل سخمه کوردی جواهر دوزی
انواع سخمه کردی را می‌توان براساس فاکتورهایی همچون: شکل، تزئینات، جنس و نوع پارچه و مدل دوخت دسته‌بندی کرد. نکته‌ای که نباید از قلم بیفتد این است که ذاتا هیچ سخمه‌ای آستین ندارد و بدون آستین دوخته می‌شود. حالا به بررسی انواع سخمه می‌پردازیم.
نکته: دقت داشته باشید که سخمه کردی آستین‌دار که با آستین دوخته شود را «کلونجه» یا «سلطه» می‌نامند.
جلیقه کردی زنانه را می‌توان در 3 نوع طرح ساده، طرح منقوش، طرح جواهردوزی شده دسته‌بندی کرد.
| طرح ساده: | ساخته شده از پارچه (مخمل) مشکی یا رنگی، ساده با تزئینات کم |
| طرح منقوش: | ساخته شده از پارچه نقش دار یا تزئین شده با نقش های ساده هندسی و گل |
| طرح جواهر دوزی شده: | با سنگ های زینتی قیمتی و منجوق، رودوزی می‌شوند. نماد ثروت و ضعیت اجتماعی کاربرد در مراسمات خاص |
از گذشته تا به امروز مخمل برای دوخت سخمه استفاده شده و سخمه مخمل پرکاربردترین مدل سخمه میان بانوان است. ولی به طور رایج از پارچه‌هایی مثل: ژاکارد، زری، فلورا و .... هم برای دوخت سخمه استفاده می‌شود. همانطور که اشاره کردیم جنس پارچه جلیقه سنتی متفاوت است. هر فرد بسته به سلیقه و نوع استفاده، می‌تواند جنس آن را برگزیند. معمولا برای دوخت سخمه، محدودیتی از نظر نوع پارچه وجود ندارد.
سخمه‌های زنانه براساس مدل دوخت و طراحی قسمت جلو می‌توانند شکل متفاوت و اسامی گوناگونی داشته باشند. به طور عامیانه و براساس قد و مدل جلو سخمه که معمولا راستا یا هلالی است، با این اسامی شناخته می‌شوند:
این روزها برای جلوه بهتر، تزئینات و رودوزی‌های متفاوتی روی سخمه (جلیقه سنتی) انجام می‌شود. سخمه‌های سوزن‌دوزی و دست دوز با توجه به نوع متریالی (منجوق، ملیله، پولک، مروارید، سنگ و ....) که برای تزئین استفاده شده و طرحی که رویش کار می‌شود، با اسامی متنوعی شناخته می‌شوند. این اسامی به شرح زیر است:
نکته: علاوه بر اینکه بدنه این بالاپوش سنتی قابل تزئین است، برای زیبایی و جذابیت بیشتر، دور سخمه کردی را نیز می‌توان آراسته کرد. برخی از افراد از خرجکارهای سکه‌ای، پولکی یا دست‌ساز برای دور آن استفاده می‌کنند که زیبایی، درخشش و جلوه بهتری داشته باشد. در گذشته سکه‌هایی که عروس در عروسی کادو می‌گرفت را به دور سخمه او می‌دوختند!
سخمه مروارید دوزی
مصداق بارز جذابیت سخمه کردی قدمت آن است که همچون جواهری پوشیدنی در تن می‌درخشد! قبلا اغلب خانم‌های کُرد و زاگرس‌نشین از بالاپوش سنتی استفاده می‌کردند، ولی به علت اصالت، زیبایی و جلوه خاصی که دارد، این روزها طرفداران زیادی پیدا کرده است. انتخاب مدل، رنگ و تزئیناتی که رویش دارد، بسته به سلیقه، ذوق هنری و نیاز هر فرد متفاوت است. در ادامه به بررسی اجزای آن می‌پردازیم.
حالا می‌خواهیم بدانیم سخمه از چه قسمت‌های تشکیل شده است؟ از یک پارچه بدنه، بر سخمه (آستر زیرین) و روان دوخت تشکیل می‌شود. روان دوخت (لایه حریر) عامل ایستایی و تن‌خور عالی سخمه است که مابین پارچه اصلی و آستری زیر سخمه قرار می‌گیرد. تمام این اجزا توسط خیاط به هم دوخته می‌شوند و مدل آن طراحی می‌گردد. به علت آستری که زیر سخمه قرار می‌گیرد، آن را به عنوان جلیقه آستردار هم می‌شناسند.
نکته: ایستایی سخمه به نوع روان دوخت، دقت خیاط و برش دقیق بستگی دارد. برخی از افراد در دوخت سخمه از لایه حریر هم برای ایستایی بیشتر استفاده می‌کنند.
مدل جلیقه زنانه سنتی براساس سایز دور سینه و قد دوخته می‌شود. شما برای خرید یا دوختن سخمه لازم است دور سینه خود و قد مدنظر را اندازه بگیرید. معمولا قد این نیم‌تنه سنتی در محدوده بین 40 تا 45 سانتی‌متر و گاها بیشتر قرار دارد که بسته به مدل و قد افراد متفاوت است.
به صورت متداول سایز سخمه کردی براساس اندازه دور سینه و قد تعیین می‌شود. یک نمونه به شرح زیر است:
نکته: اندازه دور سینه بانوان می‌تواند سایزی مابین این اعداد باشد (مثلا دور سینه سایز 85 سانتی‌متر)، که می‌توانند جلیقه کردی با اندازه مدنظر را به صورت سفارشی دوخته و خریداری کنند.
این پوشش بالاتنه مختص به خانم‌هاست که آستین ندارد و یقه آن ساده مسطح است. معمولا آن را روی پیراهن می‌پوشند. تا لباس اصیل کُردی زیبایی، جلوه و وقار خود را به نمایش بگذارد. در گذشته سخمه برای گرم نگه‌داشتن بالاتنه و شانه‌ها استفاده می‌شد. ولی این روزها بیشتر جنبه زیبایی و با هدف حفظ اصالت و سنت‌های قدیمی پوشیده می‌شود. اکنون اغلب هنرمندان در طرح سخمه کردی مد و سنت را در هم آمیخته و جلوه‌ای بی‌نقص می‌آفرینند که پازل زیبایی لباس اصیل کردی را تکمیل می‌کند.
کاربرد جلیقه کردی
سخمه و جلیقه می‌توانند در جنس پارچه و بسته شدن جلو کار (با دکمه و زیپ) تفاوت داشته باشند. شباهت سخمه (Sokhmeh) و جلیقه (Vest,Waistcoat) در کاربرد و نوع استفاده آنهاست. هر دو بدون آستین هستند و به عنوان پوشش بالاتنه و روی لباس پوشیده می‌شوند. هردو را بسته به جنس پارچه می‌توان رودوزی، سوزن‌کاری و تزئین کرد. هردو را می‌توان برای مجالس مختلف یا استفاده روزمره پوشید.
سخمه و برخی از جلیقه‌ها به صورت جلو باز طراحی می‌شوند، اما به کمک سنجاق یا جواهرات سنتی می‌توان موقتی، دوطرفش را به هم وصل کرد. اغلب جلیقه‌های رسمی با دکمه یا زیپ بسته می‌شوند. چند مورد از فرق‌های جلیقه و سخمه به شرح زیر است:
وقتی سخمه کردی بر تن می‌نشیند، اصالت و هویت فرهنگی به نمایش درمی‌آید! سخمه یا جلیقه کردی را هر فردی می‌تواند بپوشد! به علت تنوع سایز، رنگ و شکل، استفاده از سخمه کردی هیچ محدودیتی ندارد. هر فردی می‌تواند بسته به سلیقه، نیاز، اولویت و ذوق هنری خود، مدل و طرح سخمه را انتخاب کند و بپوشد. این روزها بانوان جوان بیش از هر کسی، در استفاده و پوشیدن جلیقه کردی سنتی بر هم پیشی می‌گیرند.
اینجا به مرور مشخصات اصلی جلیقه کردی می‌پردازیم.
مطمئنا برای شما سوال است که سخمه کردی را برای کجا و چه مراسماتی می‌توانیم استفاده کنیم؟ این روزها جلیقه کردی منجوق‌دوزی شده به حدی زیبا و پرمعنا طراحی می‌شود که قابلیت استفاده در مکان‌ها و موقعیت‌های مختلفی به ما می‌دهد. اگرچه بافت، رنگ و طرح سخمه باید با موقعیت و شرایط همخوانی داشته باشد. لطفا بسته به موقعیت به ست کردن جلیقه دست دوز و پیراهن نیز توجه کنید. سخمه منجوق دوزی را می‌توانید استفاده کنید برای:
آیا سخمه منجوق دوزی شده روش نگهداری و مراقبت خاصی نیاز دارد؟ از آنجایی که جلیقه‌های دست دوز با متریال ظریف طراحی می‌شوند و یک اثر هنری دستی و سنتی هستند، نیاز به توجه ویژه و مراقبت دقیق‌تری دارند. اینجا به یکسری نکات مهم در حوزه نگهداری و شستشوی جلیقه سوزن دوزی سنتی اشاره می‌کنیم.
اینجا به معرفی یکی از اجزای لباس کردی محلی به نام سخمه و همچنین به پاسخ سوال رایج و پرتکرار «سخمه چیست» یا «جلیقه کردی چیست» پرداختیم. پوششی اصیل که به صورت نیم تنه و بدون آستین دوخته می‌شود. معمولا از جنس مخمل باکیفیت است و با جلوه دلربای خود از اصالت، قدرت آراستگی و خوش فرم بودن می‌گوید. سخمه منجوق دوزی شاهکار هنری دست بانوان کُرد است که با عشق و تعهد دل به کار می‌دهند و تحولی قابل لمس در دنیای لباس کردی و سخمه سوزن دوزی ایجاد کردند. هر سخمه منجوق دوزی برای کسانی که به دنبال ترکیب مد و سنتی هستند، به طرز عجیبی زیباست! فروشگاه منجوق میزبان شماست تا بتوانید انگشت انتخاب روی انواع مدل سخمه کردی (جلیقه کردی) متنوع گذاشته و بهترین مدل‌ها را برای خود انتخاب کنید.
به تعریف بسیار ساده سخمه یک نوع پوشش سنتی بدون آستین برای بالاتنه است. نیم‌تنه جلوباز محلی بدون زیپ طراحی شده و معمولا بانوان کُرد یا زاگرس‌نشین برای مجالس، مهمانی یا مراسمات خود روی پیراهن می‌پوشند. سخمه‌ها با جنس‌ها و رنگ‌های متفاوت ساخته می‌شوند.
سخمه یا جلیقه کردی پوششی است که به فرهنگ و سنت‌های قوم کُرد اشاره دارد، ولی به علت زیبایی و مقبولیت بالا نه فقط میان کُردها، بلکه از جای جای مختلف ایران به عنوان عنصر زینتی اصیل و دست ساز استفاده می‌شود.
از آنجایی که امروزه جنس پارچه سخمه و آستری زیرش زیادی ضخیم نیست، می‌توان سخمه ی کردی را برای فصول مختلف وهوای سرد و گرم استفاده کرد.
سخمه روی انواع پیراهن (کوردی، سورانی، کوردی چین‌دار و یا شومیز) قابل استفاده است. استفاده از سوخمه کار شده روی لباس جنبه زیبایی شناختی، وقار و چشم‌نوازی دارد.
-آیا قد جلیقه کردی برای استفاده روی پیراهن کردی و شومیز فرق داره؟
خیر، راستش را بخواهید به سلیقه فرد و مدل منتخب بستگی دارد؛ وگرنه از نظر قد چندان تفاوتی ندارند. مگر کسی خودش بخواهد قد جلیقه یا سخمه بلندتر یا کوتاه‌تر باشد.
نوشته شده توسط فاطمه خضرنژاد
F.Xezrnezhad72@gmail.com
ارسال دیدگاه
دیدگاه ها
آخرین مطالب
اسما امیری می‌گوید:
سلام خیلی خوب بود مخصوصا بخش فرق سخمه و جلیقه....ممنون
پاسخ